تاریخ انتشار: ۲۰۲۴/۱۲/۲۱
آموزه های قرآنی (22519378)(40)pp. 107-138
فهرست ترتیب نزول جابر بن زید یکی از فهرستهای روایی مطرح در تاریخگذاری قرآن است. غالب قرآنپژوهان برای گزارش یا استفاده از این ترتیب، فقط به الاتقان سیوطی مراجعه میکنند و از سایر منابع و تحریرهای این روایت غافلاند، حالآنکه این روایت در منابع کهنتری چون البیان فی عد آی القرآن ابوعمرو دانی، از طریقی دیگر و با متنی کاملتر نقل شده است. علاوه بر این، در نسخ مختلف مخطوط و مطبوع الاتقان، در ثبت فهرست جابر سهو و جاافتادگی رخ داده است. اکتفا و اعتماد به یک نسخۀ چاپی از الاتقان باعث شده است که اینگونه خطاها در کتب و مقالات معاصر بازنشر شود و تصور گردد این فهرست فاقد برخی سور مانند نور، حجرات و عادیات است. همچنین فهرست جابر در الاتقان دارای سورۀ حمد است و برخی قرآنپژوهان از این روایت برای تاریخگذاری سورۀ حمد استفاده میکنند. بررسی تحریرهای مختلف روایت جابر در سایر منابع نشان میدهد که جایگذاری سورۀ حمد در این فهرست ممکن است حاصل اجتهاد راویان بعدی باشد. این مقاله با جستوجو در نُسخ کهنترین منابع موجود، ضمن معرفی منابع روایت جابر بن زید، با تبارشناسی و مقایسۀ فهرستهای روایی، به دنبال کشف ماهیت، اعتبار و مبنای این فهرست است. بررسیها نشان میدهد بعضی از اختلافات جزئی در فهرست جابر نسبت به سایر فهرستهای روایی میتواند ناشی از اشتباه در نقل یا کتابت باشد، اما پارهای اختلافات مانند جایگذاری سورۀ مائده در شمار اولین سور مدنی و حذف و اضافۀ سورۀ حمد، با خطای سهوی قابل توجیه نیست. این نوع از اختلافات فقط میتواند ناشی از اجتهاد و تغییر عمدی در فهرست پایه به دلیل ترجیح دیگر اقوال باشد.
